علت پولیپ روده چیست؟ مهم‌ترین عوامل خطر + راه‌های پیشگیری

خیلی از ما یک تجربه مشترک داریم:

چند ماه یبوست و نفخ، گاهی اسهال، گاهی هم خون خیلی کم… بعد با خودمان می‌گوییم: «لابد بواسیر است»، «از غذاست»، «اعصابم خرابه»، «کم تحرکم». و می‌گذرد.

اما همین علامت‌های به ظاهر ساده، گاهی می‌تواند زنگی باشد که می‌گوید: علت را دقیق‌تر بررسی کن.

قرار نیست شما را بترسانم. قرار است با آرامش و منطق جلو برویم:

علت پولیپ روده را مرحله‌به‌مرحله می‌فهمیم و بعد برایتان یک برنامه عملی و قابل انجام با مواد غذایی ایرانی می‌گذارم تا ریسک را پایین بیاورید؛ به‌خصوص اگر بالای ۴۰ سال هستید یا در خانواده سابقه پولیپ روده/سرطان روده دارید.

علت پولیپ روده چیست؟

برای فهم علت پولیپ روده لازم نیست وارد اصطلاحات سخت پزشکی شویم. یک تصویر ساده کمک می‌کند:

روده‌ی شما یک پوشش داخلی دارد که سلول‌هایش مرتب در حال نوسازی هستند. مثل پوست که مرتب سلول‌های قدیمی را کنار می‌زند و جدید می‌سازد.

حالا اگر این روند نوسازی به هر دلیلی در یک نقطه از کنترل خارج شود، یک برجستگی کوچک شکل می‌گیرد که ما اسمش را می‌گذاریم پولیپ روده.

به طور خلاصه، علت پولیپ روده معمولا یکی از این مسیرهاست (یا ترکیبی از آن‌ها):

• محیط داخلی روده: که با تغذیه، وزن، تحرک و حتی الگوی دفع تغییر می‌کند.
• التهاب و تحریک مزمن: مثلا در برخی بیماری‌های روده یا سبک زندگی ناسالم.
• زمینه‌ی ژنتیکی/ارثی: در بعضی خانواده‌ها احتمال شکل‌گیری پولیپ بیشتر است.
• خطاهای ریز در رشد و ترمیم سلول‌ها: در طول زمان و با بالا رفتن سن بیشتر می‌شود.

خیلی از علت‌ها قابل مدیریت هستند. یعنی حتی اگر ژنتیک نقش داشته باشد، باز هم سبک زندگی می‌تواند ریسک را بالا یا پایین ببرد.

مهم‌ترین عوامل خطر و علت‌های شایع پولیپ روده

وقتی می‌گوییم علت پولیپ روده، معمولا منظورمان یک علت واحد نیست؛ بلکه عوامل خطر هستند که احتمال شکل‌گیری پولیپ را بیشتر می‌کنند. این‌ها مهم‌ترین‌ها هستند:

1. عوامل مهم و رایج

• سن (به‌خصوص بالای ۴۰–۵۰ سال)

با افزایش سن، احتمال خطاهای سلولی بیشتر می‌شود و پولیپ‌ها شایع‌تر دیده می‌شوند.

• سابقه خانوادگی پولیپ روده یا سرطان روده

اگر در بستگان درجه یک (پدر/مادر/خواهر/برادر) سابقه باشد، حساسیت ما به ریسک باید بالاتر برود.

• اضافه وزن، مخصوصا چاقی شکمی

چربی شکمی فقط ظاهر نیست؛ از نظر متابولیکی می‌تواند بدن را به سمت التهاب و مقاومت به انسولین ببرد که روی روده هم بی‌اثر نیست.

• کم‌تحرکی

تحرک کم یعنی کندتر شدن حرکت روده، افزایش یبوست در بعضی افراد و تغییرات نامطلوب در سبک زندگی.

• تغذیه کم‌فیبر

وقتی فیبر کم باشد، الگوی دفع و محیط روده تغییر می‌کند؛ به زبان ساده، روده “تنبل‌تر” می‌شود و تعادل طبیعی به هم می‌ریزد.

• مصرف زیاد گوشت قرمز و به‌خصوص گوشت‌های فرآوری‌شده (سوسیس/کالباس و…)

این گروه غذایی در بسیاری از توصیه‌های سلامت روده به عنوان عامل افزایش ریسک مطرح می‌شود.

• سیگار و الکل

این دو، در سلامت عروق و التهاب و حتی روندهای سلولی نقش منفی دارند و ریسک را بالا می‌برند.

• دیابت نوع ۲ و سندرم متابولیک

وقتی قند خون و انسولین و وزن از تعادل خارج می‌شود، سلامت روده هم معمولا تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

2. یک خودارزیابی سریع

اگر دو مورد یا بیشتر از موارد زیر را دارید، بهتر است موضوع سلامت روده را جدی‌تر دنبال کنید:

• تحرک کم
• بالای ۴۰ سال
• اضافه وزن/چاقی شکمی
• مصرف کم سبزیجات و حبوبات
• سابقه خانوادگی پولیپ روده/سرطان روده
• مصرف زیاد فست‌فود یا گوشت‌های فرآوری‌شده

این چک‌لیست تشخیص نیست؛ فقط کمک می‌کند بفهمید آیا جزو گروه‌های پرریسک‌تر هستید یا نه.

علت پولیپ روده در افراد جوان: نقش ژنتیک و سابقه خانوادگی

بعضی‌ها فکر می‌کنند پولیپ روده فقط برای سنین بالا است. اما واقعیت این است که پولیپ روده در افراد جوان هم می‌تواند دیده شود؛ به‌خصوص وقتی پای ژنتیک و سابقه خانوادگی وسط باشد.

1. علت پولیپ روده در جوان‌ها چیست؟

در سنین پایین، معمولا این عوامل پررنگ‌تر می‌شوند:

• زمینه ارثی: بعضی خانواده‌ها استعداد بیشتری برای تشکیل پولیپ دارند.
• سابقه‌ی خانوادگی قوی: چند نفر در خانواده پولیپ یا سرطان روده داشته‌اند، یا سن ابتلا پایین بوده است.
• سبک زندگی پرریسک از نوجوانی/جوانی: اضافه وزن، کم‌تحرکی، تغذیه کم‌فیبر و فست‌فود زیاد، سیگار… این‌ها اگر از سال‌ها قبل شروع شده باشند، اثرشان زودتر ظاهر می‌شود.

2. چه نوع سابقه خانوادگی را باید جدی‌تر گرفت؟

اگر یکی از این موارد در خانواده شما هست، بهتر است حتما آن را با پزشک مطرح کنید:

• پولیپ روده یا سرطان روده در بستگان درجه یک
• ابتلا در سنین پایین‌تر از معمول (مثلا زیر ۵۰ سال)
• چند مورد سرطان‌های مرتبط در خانواده (مثل روده و برخی سرطان‌های دیگر در چند نفر)

• اگر سابقه خانوادگی دارید، شناخت علت پولیپ روده در خانواده‌تان می‌تواند به پیشگیری کمک کند؛ یعنی بررسی‌ها ممکن است زودتر شروع شود و سبک زندگی دقیق‌تر تنظیم شود.

بیماری‌ها و شرایط زمینه‌ای که می‌توانند علت پولیپ روده باشند

وقتی درباره علت پولیپ روده صحبت می‌کنیم، فقط پای غذا و سن وسط نیست. بعضی شرایط زمینه‌ای می‌توانند محیط روده را طوری تغییر دهند که احتمال تشکیل پولیپ روده بیشتر شود یا حداقل نیاز به پیگیری دقیق‌تر ایجاد کنند.

مهم‌ترین شرایط زمینه‌ای

• بیماری‌های التهابی روده (IBD) مثل کولیت اولسروز و کرون

در این بیماری‌ها التهاب مزمن روده وجود دارد و همین التهاب طولانی‌مدت می‌تواند ریسک تغییرات مخاط روده را بالا ببرد.

• سابقه قبلی پولیپ روده

اگر قبلا پولیپ داشته‌اید و برداشته شده، ممکن است در آینده پولیپ‌های جدید هم ایجاد شوند؛ به همین دلیل برنامه پیگیری اهمیت دارد.

• سندروم متابولیک، دیابت نوع ۲ و مقاومت به انسولین

این‌ها معمولا با التهاب سیستمیک، اضافه‌وزن شکمی و تغییرات متابولیکی همراه‌اند و از مسیرهای مختلف می‌توانند در افزایش ریسک نقش داشته باشند.

• یبوست مزمن و سبک زندگی کم‌تحرک

این‌ها لزوما علت مستقیم پولیپ نیستند، اما معمولا کنار الگوی غذایی کم‌فیبر و اضافه‌وزن دیده می‌شوند و یک بسته‌ی ریسکی می‌سازند.

داشتن یکی از این موارد یعنی حساسیت بیشتر برای پیشگیری و پیگیری، نه اینکه حتما پولیپ دارید. اما باعث می‌شود تصمیم‌های پیشگیرانه شما اثرگذارتر شود.

نقش تغذیه در علت پولیپ روده

یکی از بخش‌های مهم علت پولیپ روده به چیزی برمی‌گردد که هر روز در بشقابمان می‌گذاریم. تغذیه از چند مسیر می‌تواند روی روده اثر بگذارد:

هم روی وزن و قند خون، هم روی التهاب، هم روی حرکت روده و الگوی دفع، و حتی روی محیط داخلی روده.

الگوهای غذایی که ریسک را بالا می‌برند

• فیبر کم: سبزیجات و حبوبات کم، نان و غلات سبوس‌زدایی‌شده زیاد.
• گوشت‌های فرآوری‌شده: مثل سوسیس/کالباس و فست‌فودهای گوشتی.
• قند و شیرینی زیاد: که معمولا با افزایش وزن و مقاومت به انسولین همراه می‌شود.
• سرخ‌کردنی‌ها و غذاهای خیلی چرب: به‌خصوص اگر جای غذاهای گیاهی را بگیرند.
• پخت‌های پرحرارت و سوخته: کباب خیلی سوخته، ته‌دیگ‌های خیلی تیره و…؛ نه اینکه ممنوع، اما عادت روزانه و زیادش توصیه نمی‌شود.

الگوی غذایی محافظت‌کننده

• غلات کامل: سنگک/جو/نان‌های سبوس‌دار، بلغور، جو
• فیبر بیشتر: سبزی خوردن، سالاد، سبزیجات پخته، حبوبات
• پروتئین سالم‌تر: مرغ/ماهی/حبوبات به جای گوشت‌های فرآوری‌شده
• چربی‌های بهتر: روغن زیتون، مغزها (در حد متعادل)، کاهش روغن‌های سرخ‌کردنی
• مراقبت از وزن و دور کمر: چون چاقی شکمی یکی از حلقه‌های مهم در مسیر علت پولیپ روده است

یک نکته کلیدی: اگر سال‌ها فیبر کم خورده‌اید، افزایش فیبر باید پله‌ای باشد (همراه با آب کافی) تا نفخ و دل‌پیچه اذیت‌تان نکند.

• اگر سندروم روده تحریک‌پذیر (IBS) یا نفخ زیاد دارید: فیبر را آهسته‌تر بالا ببرید و از حبوبات سبک‌تر شروع کنید.
• اگر دیابت دارید: میوه و خشکبار را کنترل‌شده مصرف کنید و نان/برنج را کمتر و سبزیجات را بیشتر کنید.
• اگر کاهش وزن هدف شماست: سهم نان و برنج را کم کنید، پروتئین سالم و سبزیجات را بیشتر کنید.

سخن آخر

اگر بخواهم خیلی خلاصه بگویم علت پولیپ روده معمولا یک عامل واحد نیست. اغلب، ترکیبی از سن و ژنتیک در کنار سبک زندگی، تغذیه، وزن، تحرک و شرایط زمینه‌ای باعث می‌شود ریسک بالا برود. خبر امیدوارکننده اینجاست که بخش بزرگی از این مسیر قابل اصلاح و قابل پیشگیری است به‌خصوص اگر:

• بالای ۴۰ سال هستید؛
• یا در خانواده سابقه پولیپ روده یا سرطان روده دارید؛
• یا علائم هشداردهنده (خون در مدفوع، تغییر پایدار دفع، کم‌خونی بی‌علت، کاهش وزن بی‌دلیل…) را تجربه می‌کنید.

برای اینکه خیالتان راحت شود و بررسی‌ها دقیق و اصولی انجام شود، پیشنهاد می‌کنم ارزیابی تخصصی را عقب نیندازید و به مجموعه پزشکی جم مراجعه کنید. پزشکان حاذق این مجموعه می‌توانند بر اساس سن، سابقه خانوادگی، علائم و شرایط متابولیک شما تصمیم بگیرند چه بررسی‌هایی لازم است و چه زمانی باید انجام شود.

در همین وب‌سایت، آدرس و شماره تماس درج شده؛ کافی است به بخش ارتباط با پشتیبانی بروید و برای مراجعه اقدام کنید.

منابع

Intestine Polyp – an overview

Colon polyps – Symptoms and causes

Colonic Polyps: Background, Pathophysiology, Etiology

Cause, Epidemiology, and Histology of Polyps and Pathways to Colorectal Cancer